صادق عليه السّلام منقول است ، و ذكر آنها در اين شرح ، موجب تطويل است ؛ و منظور حضرت امام ، آن است كه هركس به اين‌قدر از خصال عقل ، متّصف باشد ، او را عاقل توان گفت ؛ امّا عاقل كامل ، اوست كه متّصف است به جميع خصايل عقل ؛ و او ، يا نبىّ است ، يا وصىّ ، يا مؤمن ممتحن . بعد مىفرمايد : « و الهوى عدوّ العقل » . و منظور از هوا كه دشمن عقل است ، جهل است كه از براى او نيز هفتاد و پنج خصلت و جنود است در مقابل جنود عقل ، و بعضى از آنها به مقابلهء خصال عاقل ، ذكر كرده آمد . و جهل ، ذاتى است مظلمه كه مبدإ نقايص و شرور است ؛ و آن ، نفس شرّير « 65 » ابليسى است ، و نمونه‌اى از آن ، در انسان ، جهت انانيّت نفس امّاره است ؛ زيرا كه در اوست اثرى از جبلّت ناريّهء شيطانيّه ؛ و هرگاه به كمال خود رسد به امداد قوّهء واهمه ، آن را نكراء و شيطنت خوانند ؛ و در اين حالت ، نفس امّاره ، رئيسى است از رؤساى « ابليس » ، و به قدر كمال او در شيطنت ، از جنود جهل و خصال او بهره‌ور است ؛ چنان‌كه راوى سؤال مىكند از حضرت صادق - عليه الصّلاة و السّلام - : « فما الّذى في معاوية ؟ فقال : تلك النّكراء ، و تلك الشّيطنة ؛ و هى شبيهة بالعقل ، و ليست بالعقل » « 66 » : يعنى چه چيز است آنچه در « معاويه » است ؟ فرمود : آن نكراء و شيطنت است : و آن ، شباهت دارد به عقل ، و نيست عقل . زيرا كه عقل را ميل و توجّه به عالم سرور و بقاء است ، و جهل را ميل به مشتهيات دنيا و دار غرور است : « عقل را انديشه ، يوم الدّين بُوَد * اين هوا و حرص ، حالىبين بُوَد » « 67 »

--> ( 65 ) - بسيار شرّ ( 66 ) - « المحاسن » 1 : 195 ، « الكافى » 1 : العقل و الجهل : حديث 3 ، « معانى الاخبار » : 240 ، « وسائل الشّيعة » 15 : حديث 20288 ، « بحار الانوار » 1 : 116 ، 33 : 170 ( 67 ) - به صفحهء 70 سطر 9 رجوع شود : « لبّ لباب مثنوى » : 80